'A Travesía do Xalo é unha festa': quince anos de deporte, comunidade e monte en Culleredo
Quince anos despois da súa primeira edición, a Travesía do Xalo chega a 2026 convertida en algo máis ca unha proba deportiva. En Castelo, no concello de Culleredo, o aniversario non se le só como a continuidade dun evento que resistiu no tempo, senón como a confirmación de que arredor do Monte Xalo foi medrando un proxecto colectivo con identidade propia. O que comezou en 2010 como unha iniciativa impulsada por unha xeración nova da Asociación Castelo Deporte, coa colaboración de veciñas, veciños e persoas vencelladas ao monte, acabou consolidándose como unha cita recoñecida dentro do trail e do sendeirismo en Galicia, pero tamén como unha maneira de entender o deporte desde a comunidade, desde o territorio e desde o coidado.
Na memoria da organización segue moi presente aquela primeira etapa. Daquela, a Asociación Castelo Deporte estaba formada por máis de trinta rapazas e rapaces que non superaban os vinte anos e que xa tiñan experiencia mobilizando a aldea arredor doutras actividades, como os campionatos de fútbol sala de verán. Foi nese contexto cando xurdiu a proposta de poñer en marcha unha actividade nova, ligada ao Xalo e a unha disciplina distinta. A idea callou axiña porque conectaba con dúas forzas que seguen estando na base da travesía: por unha banda, a capacidade organizativa da mocidade; pola outra, a implicación dunha veciñanza acostumada a facer as cousas en común. Desa mestura interxeracional saíu un modelo que sorprendeu desde o principio e que, con diferentes formatos e cunha estrutura cada vez máis profesionalizada, mantén intacto o seu ADN.
Se a Travesía do Xalo conseguiu chegar ás quince edicións foi, precisamente, porque nunca se limitou a ser unha carreira. A cita naceu e medrou cunha vontade máis ampla: contribuír a poñer en valor un espazo natural e patrimonial que a organización considera inexplicablemente descoñecido para unha parte importante da área metropolitana da Coruña. O Monte Xalo, insisten, segue sendo unha gran descuberta pendente para milleiros de persoas que o teñen moi preto. Por iso, cada edición funciona tamén como unha chamada a mirar cara ao monte non só como un escenario deportivo, senón como un lugar para ser coñecido, percorrido, respectado e defendido. Nese sentido, a travesía non se entende unicamente polo número de dorsais ou pola resposta do público, senón pola pegada que foi deixando na percepción colectiva dun territorio que gañou visibilidade grazas a este esforzo continuado.
Ao longo destes anos, a proba cambiou moito na forma, pero non no fondo. Houbo un tempo no que a cronometraxe se facía a man e no que as inscricións se xestionaban revisando correos electrónicos un por un. Hoxe, en cambio, a Travesía do Xalo conta con orzamento, apoio institucional e unha maquinaria organizativa que a converte tamén nun referente polo seu funcionamento. Mais ese salto non se explica por unha simple vontade de medrar, senón pola necesidade de responder mellor ao que a propia proba foi esixindo: máis participación, máis seguridade, máis coidado do monte e máis capacidade para ofrecer unha experiencia completa. A profesionalización, neste caso, non aparece como unha ruptura coa etapa inicial, senón como a evolución natural dun proxecto que foi aprendendo a sosterse sen perder o seu carácter veciñal.
Porque se hai unha idea que atravesa toda a historia da Travesía do Xalo é a de festa compartida. A organización insiste en que o competitivo quedou sempre nun segundo plano e que a verdadeira esencia da cita está nesa capacidade para reunir perfís moi distintos arredor dun mesmo espazo. A andaina, de feito, é a modalidade que máis participantes concentra, algo que non se interpreta como un dato secundario, senón como unha das grandes fortalezas do evento. Xunto a ela, as categorías infantís e, nesta edición especial, a recuperación da carreira curta de dez quilómetros, reforzan esa vontade de abrir a proba a máis persoas. O obxectivo non é pechar o Xalo nunha experiencia reservada para quen ten maior preparación física, senón ampliar a porta de entrada para quen quere achegarse ao monte desde o deporte, desde a curiosidade ou simplemente desde as ganas de formar parte dun ambiente colectivo.
Ese espírito é tamén o que explica que o décimo quinto aniversario chegue acompañado de actividades culturais, concertos, exposicións e homenaxes. A Travesía do Xalo quere celebrar a súa traxectoria, si, pero sobre todo quere recoñecer a todas as persoas que a fixeron posible. Nas palabras de Álvaro Pérez Becerra hai unha idea recorrente: este aniversario pertence tanto a quen segue aí como a quen estivo no inicio e logo foi tomando outros camiños. Aquelas mozas e mozos que puxeron o proxecto a andar en 2010, as persoas maiores que se sumaron desde as primeiras edicións, os centos de voluntarias e voluntarios, a veciñanza de Castelo, os colaboradores, as entidades e as administracións que acompañaron o proceso forman parte dunha mesma historia. A celebración, por tanto, non se formula só como un fito cronolóxico, senón como unha oportunidade para dicir grazas. Grazas a quen creu na proba cando apenas era unha intuición. Grazas a quen dedicou tempo, esforzo e compromiso para que cada edición saíse adiante. Grazas, en definitiva, a quen contribuíu a facer da Travesía do Xalo algo recoñecible e querido.
Nesa rede de apoios, a organización destaca de maneira especial o papel da veciñanza de Castelo, presentada como un exemplo singular de autoorganización e sentido de comunidade. Nunha aldea pequena, con menos de douscentos habitantes, a capacidade para mobilizar persoas de todas as idades arredor dunha actividade deste tamaño converteuse nunha das marcas da casa. Ao mesmo tempo, a Travesía do Xalo foi medrando da man da Comunidade de Montes e do acompañamento institucional. O Concello de Culleredo leva apoiando a proba desde a súa primeira edición, mentres que a colaboración da Deputación da Coruña foi importante nos últimos anos para dar un salto na profesionalización. A relación coas administracións, en todo caso, foi entendida pola organización non desde a dependencia, senón desde a idea de camiñar xuntos, de sumar esforzos para consolidar unha iniciativa nacida desde abaixo.
Hai tamén un elemento de fondo que explica a personalidade desta cita: o equilibrio entre a actividade deportiva e o respecto polo medio natural. Organizar unha proba de percorridos longos no monte supón unha responsabilidade enorme, e por iso a seguridade e o coidado do entorno aparecen sempre como prioridade. Distribuír a preto de cen voluntarias e voluntarios polo Xalo, garantir que ninguén se perda e que sempre haxa alguén da organización preto de cada participante forma parte dun traballo silencioso que poucas veces ocupa os titulares, pero que resulta decisivo para entender o que hai detrás da proba. Nesa maneira de facer é onde a Travesía do Xalo reforza o seu prestixio: non só no trazado, non só no atractivo deportivo, senón nunha organización pensada para que o monte siga sendo monte e para que a experiencia de quen participa estea marcada tanto pola beleza do percorrido como pola confianza en quen o coida.
Quince anos despois, a Travesía do Xalo mira cara atrás sen nostalxia inmóbil e cara adiante sen grandilocuencia. O aniversario serve para tomar aire, para celebrar o camiño andado e para reafirmar un espírito que segue sendo o mesmo: sorprender cos percorridos, abrir a proba a públicos diversos, defender o valor do Xalo e facer do deporte unha ferramenta de encontro. O convite que a organización lanza para o 25 de abril resume ben esa filosofía: achegarse a Castelo para desfrutar dunha festa con sitio para todo o mundo e descubrir que, moi preto da cidade e da rutina, hai un monte que paga moito a pena coñecer. Ese é, probablemente, o gran éxito da travesía despois de quince anos: ter construído unha cita deportiva que, en realidade, fala sobre moitas máis cousas —sobre pertenza, sobre memoria compartida, sobre territorio e sobre o orgullo de facer comunidade arredor dun lugar.
