'O que pasou non pode volver pasar': José Jiménez leva a Arteixo a memoria dos amores silenciados
Por Noelia Uceira
'Reflexos do amor escuro' non quere ser só unha peza sobre o pasado. O documental, que se estrea en Arteixo, mergúllase nas vivencias de homes que amaron en silencio nunha época marcada pola represión e polo medo, pero tamén interpela ao presente. Falamos con José Jiménez, un dos directores do proxecto, sobre a orixe da obra, a decisión de recuperar unha antiga curta rodada en súper 8, o proceso de codirixir entre amigos e o sentido íntimo dunha película que busca, sobre todo, que certas feridas non caian no esquecemento.
Como nace 'Reflexos do amor escuro'?
Nace a partir dunha curta. No ano 1977 fixeramos unha peza en súper 8 que se chamaba 'Reflexos', e moito tempo despois xurdiu a idea de volver a ese material e tirar del para construír algo novo. A partir desa base fomos armando este documental, que fala das vivencias de homes na Coruña daquela época, das relacións que se vivían doutra maneira e que Federico García Lorca chamou 'amores escuros'.
De que fala realmente o documental?
Fala desas relacións amorosas entre homes nun tempo de represión e silencio. Fala do que significaba vivir iso na Coruña de finais dos setenta e comezos dos oitenta. E ao mesmo tempo incorpora a dramatización dos sonetos de amor escuro de Lorca, que nos serven para darlle unha capa poética e emocional á historia. Non queriamos facer só unha peza informativa, senón algo que tamén tivese unha dimensión humana e artística.
Daquela curta ao documental hai un salto importante. Que vos empurrou a facelo?
Sobre todo a necesidade de que certas cousas non se perdan. Moitas das cousas que fago teñen esa intención: que o traballo quede aí, como recordo, como testemuño. Non me interesa facer algo que pase e desapareza. Neste caso parecía importante deixar constancia dunha realidade que durante moito tempo permaneceu agochada, silenciada ou deformada.
Que vos interesaba máis, a memoria histórica ou a parte máis íntima?
As dúas cousas. Ao final, cando traballas con vivencias persoais, estás facendo memoria histórica tamén. O que contan esas persoas é a súa vida íntima, claro, pero ao mesmo tempo é o reflexo dun tempo, dunha sociedade, dunha forma de vivir e de agocharse. Iso é o que fai que o documental teña esa dobre lectura: é memoria colectiva, pero tamén é memoria moi persoal.
Foi difícil que a xente aceptase contar esas historias diante da cámara?
Si, ao principio si. Non é unha cuestión menor. Estás pedindo a alguén que fale da súa vida íntima, dalgo que durante moitos anos estivo marcado polo medo ou pola vergoña social. Hoxe pode parecer diferente, pero aquela xente viviu outra realidade. Custaba atopar persoas que quixesen dar ese paso, pero houbo xente que si dixo que quería falar, que quería contar o que vivira, e a partir de aí o documental empezou a abrirse. Unha vez que comezas a gravar, son os propios relatos os que che van marcando o camiño a seguir. Incluso despois de feito, sempre aparece alguén que che conta outra vivencia, outro caso, outra historia relacionada con todo isto. Ás veces incluso máis dura ou máis sorprendente do que xa contaches na película. Iso fai ver que aínda hai moita memoria por recuperar. Poderían saír máis traballos, claro, pero o importante para min é que isto quede, que non se esqueza.
Hai algunha reacción do público que che impactase especialmente?
Si. Houbo unha moi forte relacionada cun caso que aparece no documental, o asasinato dun home homosexual na Coruña. Nunha proxección apareceu un familiar dun dos implicados naquel caso e foi tremendo escoitar o que contaba. Aí decátaste de que non estás falando de algo afastado ou xa pechado, senón de cousas que seguen moi presentes na memoria de moita xente. A min iso impresionoume moito.
Que queres que lle quede ao espectador ao saír da sala?
Unha idea moi clara: o que pasou, pasou, pero non pode volver pasar. Non podemos dar un paso atrás. Gustaríame que quen vexa o documental tome unha posición ante iso, que pense no que significaron aquelas vidas marcadas polo medo e que asuma que hai cousas que unha sociedade non pode permitirse repetir. Se algo queda na cabeza do público, eu quixera que fose iso.
Nun proxecto tan serio, como se leva a codirección entre tres persoas?
Pois con amizade e con confianza. Eu traballo así. Gústame facer as cousas con amigos, pasándoo ben, sen que o proceso se converta nunha carga insoportable. Neste caso Fran Naveira é un compañeiro habitual, Gutier tamén colaborou, e entre todos fomos sumando ideas e traballo. Hai funcións que cada un vai asumindo, pero ao final o importante é que haxa unha relación boa e que todo fluía. Eu non entendo este tipo de proxectos desde a tensión, senón desde o disfrute do proceso.
O tema é duro e serio, pero iso non significa que a maneira de traballar teña que ser ríxida ou dramática. Eu non me quero meter nun mundo no que todo sexan presións, horarios imposibles e unha responsabilidade asfixiante. Quero facer as cousas ben, con responsabilidade, claro, pero tamén con alegría, con tranquilidade e gozando do traballo. Iso para min é fundamental.
Que dirías que achegou cada un ao resultado final?
Cada un vai poñendo o seu. Hai ideas que parten máis de min, hai cuestións prácticas que levan outros, hai persoas que se encargan de buscar entrevistados ou de mover o proxecto. Pero máis ca facer unha repartición milimétrica, o importante é que hai un grupo de xente que se entende e que empurra na mesma dirección. Traballar así facilita moito as cousas.
Por que era importante estrealo en Arteixo?
Porque queriamos que o primeiro pase fose aquí, de onde somos. A estrea é en Arteixo e despois xa virán outros lugares, como A Coruña. Facía ilusión empezar aquí e poñer en marcha desde aquí o percorrido do documental. A partir de agora a idea é movelo por onde vaia xurdindo, con asociacións, espazos culturais e xente que queira proxectalo.
Tedes un roteiro xa pechado para o documental?
Non, pechado non. Imos un pouco sobre a marcha. Xa houbo unha especie de preestrea na libraría Galgo da Coruña (onde tamén rodamos parte do documental) e agora seguimos falando con asociacións e con xente que se interesa por proxectalo. Non hai un destino concreto nin un plan pechado, pero si ganas de levalo a moitos sitios. Onde xurda a oportunidade, alí iremos. Logo, cando chegue o verán, xa pecharemos un pouco e descansaremos tamén.
Hai unha idea que repites varias veces: que o traballo quede aí. É o máis importante para ti?
Si, probablemente si. Que quede. Que alguén poida velo dentro dun tempo e que siga dicindo algo. Que non se perda. Non teño a pretensión de facer algo grandioso, nin de cambiar o mundo dun día para outro, pero si de deixar unha pegada, por pequena que sexa, e de conservar unha memoria que doutro xeito pode acabar desaparecendo.
E, a nivel persoal, que significa para ti 'Reflexos do amor escuro'?
Significa precisamente iso: deixar memoria e facer que certas historias non se borren. Pero tamén significa ver que o público responde, que pensa, que se emociona, que lembra, que fala. Cando ves que unha peza así xera conversación e remexe cousas, decátaste de que o traballo tivo sentido. E iso, para min, xa é moito.