Asociación Cultural Lisístrata: 'O noso cometido é visibilizar a figura feminina nos seus diversos ámbitos e divulgar a literatura galega'
Hai asociacións que programan actividades, e hai outras que entenden a cultura como unha forma de intervir no mundo. A Asociación Cultural Lisístrata leva máis dunha década instalada nese segundo espazo: o da palabra que incomoda, o da memoria que se rescata e o da escena entendida como ferramenta para visibilizar o papel das mulleres, defender o galego e reivindicar outra maneira de facer cultura.
O colectivo, formalizado en 2011, naceu coa vontade de situar no centro a figura feminina nos seus máis diversos ámbitos e de divulgar a literatura galega, tanto escrita como oral, a través das artes escénicas. Mais detrás desa definición hai unha intención máis ampla. Lisístrata non se presenta só como unha asociación cultural ao uso, senón como un proxecto con identidade propia, construído desde a convicción de que feminismo, lingua e creación deben ir da man. A súa actividade foi medrando co paso dos anos, sumando espectáculos, roteiros, propostas formativas, premios e liñas de investigación, pero mantendo sempre a mesma raíz: facer da cultura un espazo de conciencia.
O propio nome da entidade resume boa parte desa filosofía. Lisístrata remite a unha figura feminina rebelde, combativa e pacifista, unha referencia simbólica que encaixa co espírito da asociación e coa súa vontade de falar desde unha voz propia. Esa idea de identidade está presente en todo o que fan. Non hai, no seu discurso, separación entre a creación artística e o compromiso. Ao contrario: ambas as dúas cousas aparecen entrelazadas nun proxecto que busca cuestionar silencios históricos, recuperar referentes femininos e dignificar o idioma galego como vehículo natural de transmisión.
Un dos trazos que mellor define a Lisístrata é a súa insistencia en traer de volta unha e outra vez ás mulleres borradas da historia. Esa liña de traballo, lonxe de responder a unha moda, nace dun labor continuado de investigación e dunha vontade clara de abrir novas olladas entre o público. Ao longo dos anos, a asociación foi construíndo propostas que rescatan nomes, experiencias e achegas femininas que durante moito tempo permaneceron nas marxes. Nese empeño, o obxectivo non é só contar o que non se contou, senón tamén cuestionar os relatos oficiais e desmontar ideas asumidas como verdades incuestionables.
Esa vontade cristaliza en proxectos que se foron convertendo en sinais de identidade do colectivo. 'Tecín soia a miña tea', centrado en Rosalía de Castro, é un deses exemplos. A proposta vai máis alá da homenaxe e entra de cheo na revisión de estereotipos arredor da autora e da súa obra. Algo parecido sucede con 'Ningún lazo a suxeita', dedicado a Filomena Dato, unha figura sobre a que Lisístrata quixo botar luz cun enfoque propio. Son pezas que condensan ben a maneira de traballar da asociación: investigación, escena e vontade de facer pensar.
Pero a súa actividade non remata aí. Na traxectoria do colectivo aparecen tamén propostas como 'A historia en Feminino', 'Contando en Feminino', 'Feministorias', 'Palabra de Muller', 'A memoria é unha dama' ou 'O voitre e a pomba'. Nuns casos, o foco está na divulgación histórica; noutros, na prevención da violencia de xénero, na educación afectiva, na visibilización de escritoras ou na recuperación da memoria das mulleres como transmisoras de cultura. A variedade de formatos revela unha forma de entender o traballo cultural desde a transversalidade: chegar á infancia, ao público adulto, aos centros educativos, ás bibliotecas, aos escenarios e tamén á rúa.
Nesa capacidade para tecer linguaxes e públicos distintos hai unha das claves do proxecto. Lisístrata utiliza o teatro, a narración oral, os contos, a palabra dramatizada ou os encontros participativos non só como soporte artístico, senón como ferramentas de conexión. O que a asociación busca é que cada actividade deixe pegada, que abra preguntas, que esperte interese por seguir sabendo. Segundo relata Ana Hermida, a resposta adoita ser especialmente emocionante entre a infancia, que recibe estas historias con curiosidade e sorpresa, pero tamén entre o público adulto, que a miúdo descobre por primeira vez nomes e traxectorias femininas das que nunca oíra falar.
Se hai outro piar fundamental na identidade de Lisístrata, ese é o galego. A lingua non aparece como un complemento, senón como un elemento estrutural. É o idioma no que a asociación se expresa, no que crea e no que se relaciona co público. Para o colectivo, usar o galego forma parte da súa maneira de estar no mundo e tamén da súa idea de dignificación cultural. Nesa defensa hai, ademais, unha dimensión pedagóxica: achegar o idioma á infancia con naturalidade, incorporalo a contextos de diversión e aprendizaxe e romper prexuízos entre quen chega ás actividades con distancia ou reservas.
Xunto á defensa da lingua e da memoria das mulleres, Lisístrata mantén tamén unha relación profunda co territorio. Arteixo non é só o lugar desde o que traballan, senón unha parte esencial do seu relato. A asociación insiste na necesidade de investigar e divulgar a memoria local con rigor, especialmente a ligada ás mulleres e á cultura popular. Desa vontade nacen propostas como 'Arteixo en Feminino' ou 'Arteixo na Memoria', iniciativas que buscan darlle forma a unha historia próxima que, segundo defenden, moitas veces foi pouco contada, mal contada ou directamente ignorada.
Nese vínculo coa terra aparece tamén ReviveBaiuca, un proxecto do que o colectivo se sente especialmente orgulloso. Nacido en plena pandemia, simboliza ben esa vontade de activar comunidade, rescatar memoria e facer cultura desde abaixo, coa participación da xente común e non só desde estruturas institucionais. Esa idea enlaza cun dos soños que Lisístrata mantén vivos desde a súa fundación: que a cidadanía non sexa mera espectadora, senón tamén protagonista dos procesos culturais.
O traballo da asociación non se limita, ademais, á produción de espectáculos ou actividades puntuais. Co paso do tempo foi abrindo novas frontes, como a Escola Feminista, un espazo pensado para fomentar o apoderamento, a formación e o debate a través de coloquios, obradoiros, clubs de lectura, podcast, foros audiovisuais ou propostas escénicas. A filosofía de fondo é a mesma que atravesa o resto do proxecto: facer do feminismo algo vivo, útil e en diálogo constante coa cultura.
Con todo, a traxectoria de Lisístrata non se presenta como un camiño exento de obstáculos. Na voz de Ana Hermida aparecen con frecuencia as dificultades para acceder a espazos, as sensacións de invisibilización e a percepción de que o traballo do colectivo non sempre contou co recoñecemento que merecía no seu propio municipio. Esa crítica forma parte tamén do seu discurso público: a idea de que facer cultura desde posicións independentes, sen someterse a determinadas lóxicas ou intereses, ten un custo. Precisamente por iso, a asociación reivindica a súa autonomía como un dos seus maiores valores.
Hai, porén, un elemento no que Lisístrata insiste con especial orgullo: a inclusión real. Non como palabra de escaparate, senón como práctica cotiá. Esa mirada aparece con forza nos seus roteiros e nas actividades abertas a persoas con distintas capacidades, onde o importante non é tanto a foto final como o que sucede durante o proceso. A emoción, a participación e o feito de que todas as persoas poidan sentirse parte da experiencia ocupan aí un lugar central. É unha dimensión menos visible ca outras, pero probablemente unha das que mellor explican a ética do proxecto.
Ao final, o percorrido de Lisístrata fala dun colectivo que foi ampliando propostas sen perder o seu fío condutor. Feminismo, memoria, lingua e artes escénicas compoñen un mapa no que cada iniciativa responde a un compromiso de fondo. Desde Rosalía de Castro ata Filomena Dato, desde a tradición oral á historia local, desde a infancia á formación feminista, o proxecto foi construíndo un espazo propio no que a cultura serve para lembrar, para cuestionar e tamén para transformar.
Nese sentido, a asociación de Arteixo non se define tanto polo número de actividades que acumula como pola coherencia do seu camiño. A súa aspiración segue a ser a mesma que lle deu orixe: mudar conciencias, abrir ollos e demostrar que a cultura pode ser moito máis ca programación. Pode ser memoria, pode ser lingua, pode ser feminismo e pode ser tamén un lugar desde o que a comunidade se recoñeza e se pense a si mesma doutra maneira.