Asociación Cultural Faragulla, 45 anos de memoria viva en Teixeiro
Hai colectivos que organizan actividades e outros que acaban converténdose nunha parte esencial da identidade dun lugar. En Teixeiro, Faragulla ocupa ese espazo reservado ás iniciativas que deixan pegada. Ao longo de máis de 45 anos, a Asociación Cultural Faragulla foi moito máis ca un grupo de baile ou unha escola de música tradicional: foi un punto de encontro, de aprendizaxe e de transmisión dun patrimonio herdado das aldeas, das casas, das festas e da memoria de xeracións anteriores. Esa continuidade no tempo é, precisamente, unha das claves para entender por que Faragulla segue sendo hoxe un nome de referencia na zona.
A entidade botou a andar arredor de 1981 coa intención de ofrecerlles aos máis novos unha vía para achegarse ao legado cultural da contorna. O proxecto naceu para compartir e manter vivo todo aquilo que tiñan arredor: a música, o baile e a tradición popular. Neses primeiros pasos aparecen nomes fundamentais, como Mercedes Peón, que foi mestra da asociación, e Suso, como mestre de gaita. A partir desa base fóronse articulando distintas expresións dentro do colectivo, desde o grupo de baile ata as pandeireteiras ou os grupos de gaitas, sempre cunha mesma idea de fondo: dar saída á riqueza cultural que existía en Teixeiro e noutras parroquias próximas.
Ese traballo nunca se limitou a unha soa parroquia nin a un círculo reducido. Aínda que Faragulla nace en Teixeiro, co paso do tempo converteuse nun foco de atracción para persoas doutras aldeas e parroquias do municipio, ata consolidarse como unha asociación cultural de referencia en Curtis. A súa historia tamén fala dese mapa humano da contorna, no que Teixeiro exerceu como punto de unión para persoas de lugares como Paradela, Foxado e outros núcleos próximos. Nese sentido, Faragulla non só conservou tradición: tamén axudou a crear comunidade e a fortalecer vínculos entre quen atoparon na música e no baile unha maneira de formar parte de algo común.
Se hai un trazo que define con claridade a traxectoria da asociación é a súa continuidade. Faragulla nunca desapareceu nin se desfixo, nin sequera nos momentos máis difíciles. Houbo etapas con máis ou menos participación, persoas que marcharon e outras que regresaron, pero o fío nunca se rompeu. E nese sostemento tivo un papel central o traballo de moitas mulleres, primeiro desde a base social e despois tamén desde as directivas. Nais, colaboradoras, compañeiras e impulsoras mantiveron viva a estrutura da entidade nun contexto no que sacar adiante unha asociación cultural esixe moita entrega, moita organización e, sobre todo, moita convicción.
Ese peso das mulleres non aparece só como un detalle da historia interna de Faragulla, senón como un dos seus sinais de identidade. A presenza feminina foi constante desde a orixe e segue a selo hoxe, tanto na transmisión da tradición como na organización do día a día. Ao mesmo tempo, a asociación foi abrindo espazo para persoas de distintas idades: desde nenos e nenas de seis ou sete anos ata adultos que, por fin, atopan o momento para cumprir o desexo que sempre tiveron de aprender a bailar, cantar ou tocar a pandeireta. Esa mestura xeracional é unha das imaxes máis potentes de Faragulla: non existe unha única idade para volver ás raíces.
Nos últimos anos, ademais, a entidade viviu un novo impulso. Ese renacer relaciónase co momento de visibilidade que atravesa a música tradicional galega e tamén co auxe das foliadas, que lle devolveron a moita xente o gusto por participar, cantar e reunirse arredor da cultura popular. Ese contexto fixo que persoas que se afastaran durante un tempo volveran achegarse á asociación, e que outras se animasen por primeira vez. Faragulla soubo ler ese momento e convertelo nunha oportunidade para seguir medrando, adaptándose á realidade actual sen renunciar á súa esencia. A tradición, neste caso, non aparece como algo inmóbil, senón como unha práctica viva que dialoga co presente.
Outro aspecto importante da súa traxectoria é a maneira de entender o intercambio cultural. A entidade lembra con especial cariño as viaxes e encontros realizados ao longo dos anos, tanto dentro como fóra de Galicia. Eses desprazamentos a lugares como Portugal, Francia, Bilbao ou distintas zonas do Estado quedaron na memoria do grupo como momentos de orgullo e de apertura. Non eran só actuacións ou excursións: eran ocasións para amosar o propio, compartir vestiario, repertorio e formas de facer, pero tamén para descubrir a riqueza cultural doutros territorios. Esa idea de levar o nome de Teixeiro e de Curtis con orgullo, e ao mesmo tempo aprender do que fan os demais, forma parte do ADN de Faragulla.
Desde esa mesma filosofía hai que entender o encontro 'Faragulla no Tempo', previsto para o 18 de abril de 2026 no Centro Etnográfico de Teixeiro. Non se presenta unicamente como unha cita festiva, senón como un acto de memoria e de reafirmación colectiva. Segundo relata Patricia Martínez, membro da asociación, a intención é reunir persoas de distintas etapas da historia da asociación, recuperar fotografías, vídeos, pezas, anécdotas e vivencias, e devolver protagonismo a aquelas mulleres que puxeron a primeira pedra do proxecto. O programa tamén reflicte esa vontade de abrir a tradición a máis dimensións: haberá recepción e benvida, a presentación de Somos Pandeireteiras con Mercedes Peón e Gisela Sanmartín, obradoiros e un xantar que rematará cunha foliada.
O cartel do encontro deixa ver con claridade esa ambición: non se trata só de lembrar, senón tamén de aprender e de proxectarse cara adiante. Xunto á parte máis emocional do reencontro, a xornada inclúe un obradoiro para aprender a tecer o mantón e outro de baile, unha mostra de que Faragulla entende a tradición dunha maneira ampla, incorporando tamén o vestiario, os oficios e os saberes que rodean a música e a danza. Patricia Martínez insiste precisamente niso: a asociación quere ir un paso máis alá do ensino habitual, explorar outras capas da cultura tradicional e poñelas ao alcance da xente. Esa mirada máis completa é a que lle permite seguir sendo relevante despois de tantas décadas.
No fondo, o que explica a forza de Faragulla é que nunca foi só unha asociación. Foi escola, refuxio, lugar de encontro e espazo de orgullo compartido. Nun tempo no que tantas iniciativas do rural loitan por manterse vivas, a historia de Faragulla fala de persistencia, de comunidade e de amor polo propio. E tamén dunha idea moi concreta: a tradición non está gardada nun arquivo nin nun traxe pendurado, senón na xente que a practica, a transmite e a fai medrar. 'Faragulla no Tempo' será, por iso, moito máis ca un evento puntual. Será a celebración dunha historia colectiva que segue escribíndose no presente.
